Jesteśmy ogromnie wdzięczni Pani doktor Honoracie Nogieć [dragon6@interia.pl] z Poznania za udostępnienie poniższego artykułu.

Scena z bylin: motyw z okucia rogu

Kim są bogatyri? W folklorze rosyjskim termin ten oznacza bohatera, herosa. W przenośni nazwać tak można junaka, mocarza, człowieka potężnego, niezmożonego, niespożytego, niezmiernie silnego.Sen kamienny, twardy to bogatyrskij son, junacka śmiałość - bogatyrskaja udal', czyny bohaterskie - bogatyrskie podwigi, niespożyte zdrowie - bogatyrskoe zdorow'e, atletyczna budowa ciała to bogatyrskoe teloslozenije.

Słowo bogatyr jest pochodzenia tureckiego i do języka rosyjskiego przeszło ze Wschodu. Możliwe, iż Turcy przejęli je od azjatyckich Aryjczyków. Po raz pierwszy pojawia się ono w Latopisie Ipatijewskim, w zapisach odnoszących się do wojewodów tatarskich pod datami 1240, 1243 i 1263. Dla wyrażenia treści zawartej w terminie bogatyr, język staroruski posługiwał się słowem chorobr, względnie chrabr. Z biegiem czasu słowo bogatyr upowszechniło się zastępując chrabr. Latopis Suzdalski, rękopis którego datuje się na wiek XV, podaje: "И Александр Попович ту убиен бысть с иними 70 храбрых". Późniejsze wersje tegoż latopisu zawierają w tym miejscu sformułowanie bogatyr'.

Najsłynniejszymi bohaterami (tak ich będziemy nazywać) jest trójka zuchów: Ilja Muromiec, Alosza Popowicz i Dobrynia Nikitycz. Ich dzieje, dokonania i przygody opiewają byliny (poematy epickie, rytmiczne, przeznaczone do recytacji przy akompaniamencie muzycznym, opowiadające "o tym co było", wśród ludu znane pod nazwą "stariny" - "to co stare", pierwsze ich zapisy pochodzą z końca XVII w.). Ilja, Dobrynia i Alosza należą do grupy bohaterów-wojowników, co jest cechą odróżniającą ich od bohaterów bylin, którzy żadnymi szczególnymi czynami heroicznymi się nie wsławili, jak np. Czuriło Plenkowicz, Diuk Stiepanowicz, Sołowiej Budimirowicz.

Ilia Muromiec

Naczelną pozycję wśród bohaterów zajmuje Ilja Muromiec. To jemu właśnie poświęcono największą liczbę bylin i całkiem pokaźną ilość opracowań o charakterze naukowym. Według opinii niektórych znawców tematu, obraz Ilji Muromca wykształcił się w oparciu o funkcjonujący niegdyś mit o czystym bóstwie. Równocześnie Ilja uosabia ducha narodu rosyjskiego, w szczególności zaś chłopstwa z jego poczuciem wspólnotowości. Jest uważany za bohatera, dla którego naczelne znaczenie miała idea wiernego służenia ziemi ojczystej oraz temu, kto jest jej prawowitym władcą, opiekunem i najwyższym zwierzchnikiem elit rządzących.

Pierwszy zapis na temat Ilji Muromca zachowany w dokumentach pochodzi z 1594 roku. Poseł imperatora rzymskiego Erich Lassota, który przybył do Kijowa, opisuje grobowiec bohatera znajdujący się w Soborze Sofijskim. Jego Putevje zapiski zawierają szczegółowy opis zabytków Kijowa, w tym również Soboru Sofijskiego. Na temat grobowca Ilji Lassota pisze tak: "В другом приделе церквии была гробница Ильи Муромца, знаменитогo героя, или богатыря, о котором рассказывают много басен. Гробница ныне разрушена, но в том же приделе сохранилась гробница его товарища". Grobowiec Ilji Muromca znajdujący się w świątyni tej rangi co Sobór Sofijski, świadczy o tym, jak wielką czcią otoczony został bohater. Umieszczając go pośmiertnie w miejscu, gdzie znajdują się grobowce Świętej Olgi i Jarosława Mądrego, oddano mu hołd należny książętom i przedstawicielom najznamienitszych rodów.

W czasie, gdy Lassota odwiedzał Kijów, grobowiec Ilji w Soborze był pusty. Po wzięciu Kijowa przez Mongołów w roku 1240 szczątki bohatera zostały przeniesione do Ławry Kijowsko-Pieczerskiej i złożone w grocie Antonijewej, tuż obok grobowca słynnego latopisca Nestora i innych wielkich postaci Rusi Kijowskiej. Tu też znajdują się po dziś dzień. W 1638 roku Ilja został upamiętniony w zapisach mnicha tejże Ławry Afanasija Kalnofojskiego, który wskazywał konkretną datę śmierci bohatera - rok 1188. U Afanasija pojawia się ludowy przydomek Ilji - Czobotok. Jego genezę oddaje legenda. Pewnego razu nieprzyjaciele zaskoczyli Ilję w momencie, gdy ten był jeszcze niekompletnie obuty. Mając założony jeden trzewik stawił czoła wyzwaniu, wykorzystując drugi jako broń podręczną, jako że innej nie miał akurat w zasięgu ręki. Uporawszy się z wrogiem za pomocą buta, tak też został nazwany (czobotok - but).

Bohatera eposu, Ilję Muromca, Cerkiew Prawosławna uznała za świętego. Oficjalnie kanonizowano go w pierwszej połowie XVII wieku wraz z kilkudziesięcioma innymi błogosławionymi Ławry Kijowsko-Pieczerskiej. Ma on swe święto obchodzone 1 stycznia według nowego stylu (19 grudnia wg starego).

Sądząc po przyodzianych w szaty zakonne zmumifikowanych szczątkach, Ilja był człowiekiem wysokim (180 cm), który zginął ugodzony włócznią. Świadczą o tym rany - głęboka na lewej ręce i podobna po lewej stronie piersi. Ekspertyzy współczesne (1988 r.) wykazały, że w momencie śmierci Ilja mógł mieć 40-50 lat, cierpiał na defekt kręgosłupa, a przyczyną śmierci była rozległa rana w okolicach serca. Nie udało się jednak z dużą dokładnością określić okresu, w którym rzeczywiście żył. W dużym przybliżeniu datowano jego śmierć na wiek XI lub XII. Potwierdzałoby to stanowisko Cerkwi, zgodnie z którym Ilja Muromiec żył za czasów Włodzimierza Monomacha, nie zaś Włodzimierza Światosławicza (Krasnoe Sołnyszko), chrzciciela Rusi, jak podają byliny.

W bylinach nie znajdziemy też jednej konkretnej przyczyny śmierci bohatera. Funkcjonuje kilka wersji: Ilja zamienia się w kamień sam lub wraz z grupą innych bohaterów, żywy kładzie się do mogiły by pozostać w niej na wieki, razem z Dobrynią na Łodzi Sokole wypływa w dal i słuch po nim przepada. Co ciekawe, zgodnie z bylinami, pielgrzymi przepowiadali Ilji, że śmierć w boju nie jest jego przeznaczeniem.

Byliny podają, że Ilja pochodził z miasta Murom, a ściślej, z leżącego nieopodal sioła Karaczarowa. Murom i Księstwo Muromskie były znaczącą jednostką tak w okresie Rusi Kijowskiej, Włodzimiersko-Suzdalskiej, jak i Rusi Moskiewskiej.

Pamięć o bohaterze i świętym zarazem w jego ojczystych stronach jest wciąż żywa. Według legendy, zdroje występujące w okolicach Muroma pojawiły się wskutek uderzeń kopyt wierzchowca bohatera. Ilja własnoręcznie miał też założyć kaplicę przy cerkwi Ilji Proroka, którą miejscowa ludność czciła jako Ilińską w hołdzie słynnemu bohaterowi. Podobnie rzecz ma się z Cerkwią Troicką w Karaczarowie. Podwaliny pod jej budowę miał położyć sam Ilja, wyrywając nad rzeką kilka dębów i przynosząc je na wzniesienie. W ojczystych stronach bohatera znane były opowieści o walce jaką stoczył ze smokiem, czego próżno szukać w bylinach. 1 stycznia 1993 roku w Karaczarowie, w tamtejszym chramie ustanowiono ikonę świętego z fragmentem jego relikwii, przekazanych przez miejscowe muzeum. Rok później, na cmentarzu wzniesiono kaplicę świętego Ilji Muromca. Kult świętego na ziemi muromskiej krzepnie - bohater na stałe wszedł do kanonu lokalnych świętych, stając się postacią, do której chętnie odwołują się mistrzowie ikony. Świętego-wojownika, obrońcę ziemi ruskiej wojsko rosyjskie uznaje za swego opiekuna i patrona.

Bylinny obraz Ilji na przestrzeni wieków przechodzi metamorfozę. Początkowo Ilja jest członkiem drużyny książęcej, wojownikiem. Prawdopodobnie w okresie Smuty ewoluuje do roli kozaka, by następnie przekształcić się w chłopskiego syna. W bylinach Ilję nader często określa się epitetem "stary" ("Старый казак да Илья Муромец"). Starość - siódmy stopień wieku - według dawnych wyobrażeń obejmowała okres pomiędzy 40 a 55 rokiem życia człowieka. Przypisywano jej znaczenie zupełnie inne niż współcześnie, kiedy pół-żartem, pół-serio zwykło się mówić "Starość nie radość...". Ówczesna starość była czasem męstwa, tężyzny, okrzepłej siły, wielokroć już wypróbowanej mocy człowieka. Był to więc czas owocny i chwalebny zarazem. W tym właśnie sensie należy rozumieć i interpretować starość ok.40-letniego Ilji.

Byliny poświęcone Ilji Muromcu wchodzą w skład tzw. cyklu kijowskiego (cyklu Włodzimierza). W oparciu o nie wyróżnić można kilka zasadniczych wątków fabularnych, dających wyobrażenie o losach i dokonaniach bohatera:

• o tym jak Ilja staje się bogatyrem - po długim okresie nicnierobienia (тридцать лет и три годы сиднем сидел), Ilja otrzymuje dar bohaterskiej siły od pielgrzymów, którzy go uzdrawiają. Wtedy dopiero odkrywa w sobie nadzwyczajną moc, która pozwala mu wyjść z życiowego cienia i rozwinąć skrzydła. Inne byliny podają, że Ilja od samego początku był bohaterem dysponującym wielką mocą, przy czym jego siła jeszcze bardziej wzrosła dzięki terminowaniu u bogatyria Światogora;
• spotkanie Ilji ze Światogorem - Światogor jest bohaterem bylin poprzedzających cykl kijowski. Jest olbrzymem wyższym od lasu, jego głowa sięga obłoków. Ilja trafia do namiotu, gdzie znajduje się łoże długie na dziesięć sążni. Kładzie się w nim i przesypia trzy dni. Pojawia się Światogor ze swą żoną zamkniętą w kryształowej szkatułce. Światogor ją wypuszcza, ta zaś, podczas snu męża, spotyka Ilję i chowa go do kieszeni olbrzyma. Gdy wychodzi to na jaw, Światogor zabija żonę a z Ilją się brata;
• wyprawa Ilji do Kijowa i spotkanie ze Słowikiem Rozbójnikiem - Ilja postanawia opuścić dom rodzinny i udać się do Kijowa by wstąpić na służbę do kniazia Włodzimierza. W drodze stacza zwycięską walkę ze Słowikiem Rozbójnikiem.
  
  Ilia ze zbójem
  Да у той ли у берёзы у покляпой,
  Да у той ли у речки у Смородины,
  У того креста у Леванидова,
  Сидит Соловьей-разбойник во сыром дубу,
  Сидит Соловьей-разбойник, Одихмантьев сын,
  А то свищет Соловьей да по-соловьему,
  Он кричит, злодей-разбойник, по-звериному...

  Słowik to ciekawy przeciwnik. Jest czarodziejem łączącym cechy ludzkie zwierzęce: wydaje z siebie świst słowiczy, żmijowy syk i zwierzęcy ryk, doprowadzając tym samym ludzi do śmierci a przyrodę do atrofii. Nawet koń Ilj słysząc Słowika ugina nogi i potyka się. Ilja strzela z łuku do siedzącego na dębie Rozbójnika, strąca go z drzewa, po czym, przywiązanego do siodła, transportuje do Kijowa i przekazuje Włodzimierzowi. Na książęcym dworze, rozsierdzony niecnym zachowaniem Słownika świszczącego tak, że zgromadzeni ludzie padają na ziemię niczym martwi a kniaź z przestrachem skrywa głowę pod czapką, wywozi go w szczere pole i pozbawia głowy. Zaskarbia sobie tym samym łaski Włodzimierza, który przyjmuje go na służbę. Co ciekawe, jedna z bylin podaje, że Słowik pozostaje przy życiu - Ilja zmusza go do złożenia uroczystej przysięgi zobowiązującej go do poprawy i puszcza wolno.

  Warto wspomnieć tu nader interesujący z naszego punktu widzenia epizod. Według jednej z bylin, wiozący Słowika do Kijowa Ilja w drodze zahacza o Kraków. Miasto oblega nieprzyjaciel. Ilja prosi Słowika, aby ten pomógł mu oswobodzić Kraków. Słowik się zgadza. Ilja jedzie na prawo, Słowik kieruje się na lewo. Dochodzi do walki, w której po stronie nieprzyjaciela pada wiele ofiar. Potem Ilja na powrót przytracza Słowika do swego siodła i obaj zmierzają w stronę Kijowa.

  
  

  Nie można wykluczyć, że u podstaw obrazu Słowika Rozbójnika legła realna postać. Latopisy informują o zbóju Mogucie, żyjącym za czasów Włodzimierza, który ostatecznie ukorzył się przed księciem obiecując poprawę. Niektóre elementy jego biografii mogły zostać wykorzystane w kreacji obrazu Słowika. Możliwe też, że za Słowikiem kryje się przedstawiciel jednego z plemion, z którymi kniaziom kijowskim przyszło prowadzić walki - Wiatyczów lub plemion fińskich. Latopisy odnotowują szereg wypraw organizowanych przez książąt kijowskich na Wiatyczów. Zarówno oni, jak i plemiona fińskie zamieszkiwały terytoria pokryte ostępami leśnymi i błotami. Zajmowali się m.in. bartnictwem, dlatego też, być może, Słowik Rozbójnik siedzi na drzewach;

• trzy podróże Ilji - czasem trzy podróże Ilji są opowieścią zamykającą cykl bylin o Ilji, mówiącą o jego ostatnich czynach bohaterskich, czasem odnoszą się do początków kariery Ilji, etapu zdobywania przez niego pierwszych doświadczeń w roli herosa, mówiąc o próbie sił. Jako takie wyrażają ideę, że Ilja wymyka się spod władzy losu rządzącego życiem przeciętnego śmiertelnika.

  Trzy podróże obejmują trzy wątki fabularne: spotkanie z rozbójnikami, spotkanie z królewną oraz poszukiwanie skarbu. Ilja zbliża się do kamienia, od którego rozchodzą się trzy drogi. Napis na kamieniu przestrzega, że pierwsza z dróg przyniesie śmierć, druga wiedzie do żeniaczki, trzecia natomiast do bogactwa. Ilja wybiera drogę śmierci:

  И увидел добрый молодец алатырь-камешек,
  И от камешка лежат три дороженьки,
  И на камешке было написано:
  «По первой дороженьке ехать - убитым быть,
  По другой дороженьке ехать - женатым быть,
  По третьей дороженьке ехать - богатым быть» [...]
  А и пожил я, добрый молодец, на этом свете,
  И походил-погулял, добрый молодец, во чистом поле!»
  Как поехал добрый молодец по той жорожке, где убитым быть.
  
• spór Ilji z kniaziem Włodzimierzem - konflikt Ilji z Włodzimierzem jest permanentny. Nie chodzi o drobną sprzeczkę czy nawet kłótnię, różnice zdań między nimi pojawiają się nieustannie. Powstanie oddzielnej byliny na ten temat jest więc uzasadnione. Ilja nie zostaje zaproszony na ucztę książęcą (zarówno samo zaproszenie, jak i miejsce przy stole świadczyło o czci, jaką oddawano gościowi) rzuca Włodzimierzowi wyzwanie i organizuje własną ucztę dla bywalców szynków, kijowskich włóczęgów i biedoty;
• Ilja i car Kalin - na ziemie ruskie najeżdża car Kalin, Włodzimierz na kolanach prosi siedzącego akurat w lochu Ilję o pomoc. Bohater jednym dziarskim ruchem ramion zrzuca kajdany (nałożone zresztą za sprawą kniazia) i wyrusza do obozu wroga. Pokonuje cara Kalina chwytając go za nogę i tłukąc nim jego własne wojsko. Potem odrąbuje mu głowę i udaje się w podróż po Rusi by bronić ojczystej ziemi. Według innej wersji, Kalin nie zostaje zabity, lecz przywieziony do Kijowa. Tam dochodzi do zawarcia umowy, zgodnie z którą Kalin zobowiązuje się po wiek wieków wypłacać Włodzimierzowi daninę.

Ilia Muromiec i car Kalin
Говорил старый казак да Илья Муромец:
«А зачем рубить ему да буйну голову?
Мы свезём его во стольный Киев-град
Да ко славному ко князью ко Владимиру!»
Привезли его, собаку царя Калина, А во тот во славный Киев-град [...]
Говорил собака Калин-царь да таковы слова:
«Ай же ты Владимир-князь да стольнокиевский,
Не руби-ка мне да буйну голову,
Мы напишем меж собою договоры великие:
Буду тебе платить дани веки вечные,
А тебе-то князю я Владимиру!»


Przypuszcza się, że osnową byliny o carze Kalinie są walki zbrojne prowadzone przez Kijów z plemionami koczowników. Latopis 968 roku podaje, iż pod nieobecność Światosława przebywającego w tym czasie w Bułgarii, pod Kijowem pojawili się Pieczyngowie i rozpoczęli oblężenie miasta. W grodzie znajdowała się Olga ze swymi wnukami - Jaropełkiem, Olegiem i Włodzimierzem. Kijów był odcięty od świata. Wycieńczona głodem ludność zaczęła myśleć o poddaniu grodu. Miasto udało się uratować dzięki podstępowi wojewody Przetycza, który wraz ze swą niewielką drużyną na łodziach pojawił się na drugim brzegu Dniepru. Wojownicy Przetycza głośno zatrąbili, kijowianie odpowiedzieli im donośnym krzykiem. Pieczyngowie zinterpretowali to jako sygnał świadczący o powrocie Światosława i odstąpili od oblężenia. Kiedy Światosław dowiedział się o zajściach w ojczyźnie, zjawił się w Kijowie i po zwycięskiej bitwie zmusił Pieczyngów do cofnięcia się w step.

Podobnie, na bylinę o Ilji i carze Kalinie mogły wpłynąć dzieje walk bratobójczych między książętami ruskimi. W latopisach zachowały się zapisy o wyprawie kniazia Gleba Juriewicza (zm. 1171 r.) przeciwko rezydującemu w Pieriejasławiu Mścisławowi Izjasławiczowi (zm. 1170 r.). Zaskoczony wieściami o nadciągającym wojsku nieprzyjaciela, Mścisław udał się do swego słynnego wojownika Demiana Kudieniewicza prosząc go o pomoc i jednocześnie oddając się w opiekę Bogurodzicy. Demian z garstką towarzyszy wyruszył przeciwko Glebowi przetrzebiając jego szeregi. Zatrwożony widokiem pobojowiska Gleb posłał do Demiana swych posłów z propozycją ugody.

Tak samo piętno na bylinie odcisnąć mógł okres niewoli tatarskiej. Chodzi tu przede wszystkim o zwycięstwo zjednoczonych wojsk ruskich nad Mamajem w bitwie na Kulikowym Polu. Niewykluczone również, że bylinny motyw obietnicy danej przez Kalina Włodzimierzowi o wiecznym płaceniu na jego rzecz daniny wiąże się ze zdobyciem przez wojska ruskie Kazania i Astrachania.

• Ilja i Idoliszcze;
• Ilja i jego córka;
• walka Ilji z synem;
• Ilja z Dobrynią na Okręcie Sokole.

Wasnecow "Tri bogatyria"

Dobrynia Nikitycz jest najstarszym z trójki bohaterów (przedstawionych na słynnym obrazie Wasnecowa Tri bogatyria). Prototypem bylinnego bohatera jest najprawdopodobniej wuj kniazia Włodzimierza o imieniu Dobrynia. Czasem wskazuje się również riazańskiego bohatera Dobrynię o przydomku "Złoty pas" (Золотой пояс). Równocześnie z odwołaniami o charakterze historycznym, obraz Dobryni kształtował się pod wpływem mitów (niektórzy skłonni są porównywać go z Odynem, inni z hinduskim Kriszną).

Historyczny Dobrynia, jak podają latopisy, był bratem Małuszy, matki Włodzimierza (Włodzimierz był nieślubnym synem Małuszy i Światosława). Światosław przyjął Dobrynię na służbę, gdzie ten doczekał się wysokiego stanowiska i zaskarbił uznanie członków drużyny książęcej. Autorytet, jakim się cieszył, pomógł mu przekonać posłów nowogrodzkich, że spośród wszystkich synów Światosława najwłaściwszym kandydatem na kniazia nowogrodzkiego jest właśnie Włodzimierz.

Dobrynia pełnił rolę opiekuna i doradcy Włodzimierza, wypełniał najbardziej odpowiedzialne i wcale nie najprzyjemniejsze zadania. Kierując się przesłankami politycznymi, znalazł krewniakowi narzeczoną - córkę Rogwolda Połockiego Rognedę. Ta jednak odrzuciła propozycję Włodzimierza, skłaniając się raczej ku małżeństwu z Jaropełkiem, pełnoprawnym synem Światosława. W dokumentach z roku 1128 zapisano:

О сих же Всеславичах (полоцких) сице есть, яко сказаша ведущие (т.е. знающие певцы) прежде: яко Роговолоду держащю и княжащю Полотьскую землю, а Володимиру сущю Новегороде детьску сущю, еще и погану и бе у него Добрыня воевода и храбор, а наряден муж: и с посла к Роговолоду и проси у него дщери (его) за Володимира. Он же рече дщери своей: "хощищь ли за Володимир"? Она же рече: "не хочю розути робичича, но Ярополка хочю.

Po śmierci ojca rozpoczęła się walka o sukcesję. Jaropełek z Włodzimierzem ruszyli na Kijów. Ten ostatni po drodze zdążył jeszcze najechać Połock; wziął go szturmem, uśmiercił ojca i braci Rognedy, ją samą zaś przekonał do zawarcia małżeństwa. Następnie dotarł do Kijowa, zabił Jaropełka i zajął stolicę. We wszystkich tych wydarzeniach aktywnie uczestniczył Dobrynia, wierny sługa Włodzimierza.

Jemu również Włodzimierz zlecił misję ochrzczenia mieszkańców Nowogrodu. W 989 roku Dobrynia pojawił się w mieście i rozpoczął operację unicestwienia pradawnych miejsc kultu i symboli pogaństwa. Gdy mieszkańcy podnieśli bunt nie chcąc podporządkować się nowym porządkom, Dobrynia nie przebierając w środkach zdławił zamieszki i podpalił miasto. Zapisy dotyczące działań Dobryni w Nowogrodzie są ostatnimi informacjami na jego temat przekazanymi w latopisach. Według znawców tematu, walka historycznego Dobryni z pogaństwem oddana jest w bylinie Dobrynia i Smok (Добрыня и Змей). Smok symbolizować ma stare wierzenia. Walka ze smokiem jest równocześnie ostatnim bylinnym czynem bohaterskim Dobryni. Na temat jego dalszych losów utwory te milczą. Jedna z hipotez głosi, iż po chrzcie Rusi dotychczasowe pogańskie imię bohatera zastąpione zostało nowym imieniem, zgodnie z przyjętą wówczas praktyką (kniaź Włodzimierz po chrzcie otrzymuje imię Wasyl i w prawosławnej rubryceli figuruje jako święty Wasyl). To też wpłynąć miało na obecność, czy raczej nieobecność, Dobryni w bylinach.

Dobrynia, podobnie jak Ilja Muromiec i Alosza Popowicz, należy do bohaterów cyklu kijowskiego. Byliny podają, że został członkiem książęcej drużyny dopiero po dziecięciu latach służby, przedtem był koniuchem i klucznikiem. Główne wątki fabularne bylin poświęconych Dobryni przedstawiają się następująco:

• cudowne narodziny Dobryni - w jednych bylinach poczęcie Dobryni było niepokalane, w innych pojawia się ojciec bohatera Nikita Romanowicz rodem z Riazania;
• Dobrynia i Marina - Dobrynia pozbawia życia (według niektórych bylin przypadkowo) ukochanego Mariny, Tugarina-Smoka, za co zostaje przez Marinę zamieniony w złotorogiego tura. Czar zostaje zdjęty dzięki interwencji matki Dobryni, która przemienia się w srokę i zmusza Marinę do zdjęcia zaklęcia. Imię bylinnej Mariny może wiązać się z Maryną Mniszchówną (ok.1588-1614), córką wojewody sandomierskiego Jerzego, żoną Dymitra I Samozwańca, koronowaną w Moskwie w 1606 na carową, która pośród rosyjskiego gminu uchodziła za czarodziejkę;
• Dobrynia i Smok - jak to już zostało zaznaczone wyżej, walka ze Smokiem symbolizuje proces chrystianizacji Nowogrodu. Inni wiążą ją z odbiciem z rąk koczowników ruskich jeńców;
  [...] i wychodzi Dobrynia na tamten brzeg stromy.
  A przeklęte smoczysko, srogie potworzysko,
  dalejże na Dobrynię sypać skry płomienne
  i dalejże go palić do białego ciała.
  Tak się marnie złożyło młodemu Dobryni,
  że żadnego oręża nie miał w białych rękach:
  więc jakoż ma się junak potykać ze smokiem?
  Rozgląda się dokoła młodziutki Dobrynia,
  rozgląda się dokoła po stromym wybrzeżu,
  ale nic nie leżało na tym brzegu stromym,
  co w białe swoje ręce mógłby junak ująć,
  ażeby się potykać; ze srogim smoczyskiem.
  A smok rozwiera paszcze, sypie skry na niego,
  przepala go iskrami do białego ciała.
  Aż tu raptem zobaczył młodziutki Dobrynia,
  że na tym stromym brzegu bystrej Puczaj-rzeki
  poniewiera się szyszak kuty w ziemi greckiej.
  Wziął w białe swoje ręce on szyszak kowany
  i z wielkiego zawziątku jak-ci nim nie praśnie,
  jak-ci nim nie ugodzi srogiego smoczyska!
  Zwaliła się na ziemię przeklęta potwora,
  zwaliła się na ziemię pomiędzy burzany.
  Dobrynia i smok, przekład Czesław Jastrzębiec-Kozłowski
• Dobrynia jako swat kniazia Włodzimierza - pobrzmiewają tu echa wyprawy historycznego Dobryni ze swym książęcym krewniakiem na Połock i perypetie małżeństwa z Rognedą. Niezależnie od uzasadnionych odwołań do wydarzeń historycznych, motyw swatania jest w bylinach bardzo popularny;
• Dobrynia i Alosza Popowicz.

Najmłodszym z trójki bohaterów jest Alosza Popowicz. Nie tylko najmłodszym, ale i najsprytniejszym, najbardziej przebiegłym, chytrym, zadziornym i figlarnym. Aleksander lub Oleszko Popowicz pojawia się wielokrotnie w latopisach, przy czym wydarzenia których jest uczestnikiem dzieli znaczna różnica czasu - prawie 250 lat. Znawcy tematu skłaniają się obecnie ku tezie, iż bylinny Alosza posiadał swój historyczny odpowiednik. Pierwowzór Aloszy pochodził z Rostowa. W bylinach czytamy:

Latopis natomiast podaje (1224r.):

Бе бо некто от ростовских житель Александр, глаголемый Попович, и слуга бе у него именем Тороп; служаше бо той Александр великому князю Всеволоду Юрьевичу.

Kiedy starszy syn Wsiewołoda Konstantin otrzymał Rostów, Aleksander Popowicz przeszedł do niego na służbę, uczestnicząc następnie, po stronie Konstantina, w walce o władzę jaka rozgorzała pomiędzy Konstantinem a jego młodszym bratem Jurijem. Później, wraz z grupą towarzyszy trafił na służbę do kniazia kijowskiego Mścisława Romanowicza. Poległ w bitwie z Tatarami pod Kałką (1223 r.).

W bylinach obraz Aloszy przechodzi ewolucję odwrotną do tej, jaka zauważalna jest w przypadku Ilji Muromca. Rola Aloszy stopniowo maleje. Mniej więcej do XVII-XVIII w. jest on bohaterem pozytywnym, w późniejszym okresie przypisuje mu się cechy wcale nie przydające chwały prawdziwemu herosowi: pojawia się jako kpiarz i szyderca, oszust i bawidamek. Jest osobnikiem, którego chciwość i zachłanność w pełni odpowiadają porzekadłu: "wilcze gardło, co zobaczy, to by żarło". Istnieje przypuszczenie, że stało się tak ze względu i pod wpływem przydomka "Popowicz", który kojarząc się z duchowieństwem jako grupą społeczną, wywoływał negatywne skojarzenia.

Zaledwie w dwóch bylinach Alosza występuje w roli głównego bohatera:

• o bitwie z Tugarynem - w bylinie tej jedni dopatrują się śladów bizantyjskich podań o bohaterach-smokach, inni natomiast łączą ją z walkami z Połowcami, gdzie Tugaryn uosabia połowieckiego wodza Tugorkana;
  Немножко поры да миновалося,
  Да на пяту гридня отворялася,
  Да лезет-то чудо поганое,
  Собака Тугарин был Змеевич-то!
  Да Богу собака не молится,
  Князю с княгиней он не кланяется,
  Князьям и боярам челом не бьёт,
  Вышина у собаки ведь трёх сажен,
  Ширина у собаки ведь двух охватов,
  Промеж глаз его да калёна стрела...
  
• o siostrze Zbrudowiczów - tutaj Alosza występuje w niechlubnej roli samochwały rzucającego oszczerstwo na siostrę Zbrudowiczów doprowadzając tym samym do tego, że bracia ją zabijają.

Szczególną grupę postaci we włodzimierskim cyklu bylin stanowią Dunaj (Don) i Suchman (Suchan). Opowieści o losach Dunaja i Suchman są podaniami wyjaśniającymi w formie mitologicznej pochodzenie rzek.

Dunaj Iwanowicz, wspólnie z Dobrynią, pojawia się w bylinach poświęconych swatom Włodzimierza. W innych występuje jako rywal swej żony Nastazji (albo Niepry Koroliewiszny) w zawodach strzeleckich. Nastazja zwycięża. Dunaj zabija najpierw ją, a następnie siebie. Z ich krwi powstają rzeki Dunaj i Dniepr.

Suchman Odichmantiewicz wyrusza, by zdobyć dla Włodzimierza żywego Łabędzia. W czasie podroży widzi, że rzeka Niepra toczy bój z hordami tatarskimi, którzy próbują zbudować na niej mosty, aby utorować sobie drogę do Kijowa. Suchman pokonuje nieprzyjaciela, ale Włodzimierz nie daje wiary jego słowom i nakazuje wtrącić go do lochu. Ilja jedzie przekonać się, czy Suchman powiedział prawdę. Kiedy okazuje się, że tak, Włodzimierz chce wynagrodzić Suchmana, lecz on ze zgryzoty otwiera swe rany i te spływają krwią. Z krwi tej powstaje rzeka Suchman.

Bohatyr w stepie

Kniaź Włodzimierz. W bylinach obraz Włodzimierza zachował niewiele cech historycznych. Jego imię występuje zazwyczaj w powiązaniu z epitetami: "jasny", "słynny", "groźny" oraz wyrażeniem "Krasnoje Sołnyszko". Do Kijowa, na służbe przy Włodzimierzu, zjeżdżają się zuchy ze wszystkich krańców ziemi ruskiej: z Muroma, Rostowa, Riazania, Wołynca-Galicza. Poza pozytywnymi, byliny przypisują Włodzimierzowi również negatywne cechy charakteru, lub też takie, które nie harmonizują z historycznym obrazem księcia: niechęć do opuszczania stolicy, brak osobistego uczestnictwa w wyprawach, tchórzostwo czasem wręcz zatrważające, objawiające się najjaskrawiej podczas konfrontacji z wrogiem (gdy Włodzimierz dowiaduje się, że do Kijowa zbliża się z wojskiem car Kalin zaczyna ronić gorzkie łzy, ociera je jedwabną chustą, żali się, że nie ma kto stanąć w obronie ziemi ojczystej, wiary, Bożej Cerkwi, Kijowa, jego samego wreszcie), wyjątkowa nieżyczliwość i niewdzięczność w stosunku do swych bohaterów-obrońców i wojowników. Nie słyszą oni od niego dobrego słowa, żadnej pochwały, często z rozkazu kniazia osadzani są w ciemnicy, nierzadko grozi im skróceniem o głowę w przypadku niepowodzenia powierzonych im misji. Niektórych, jak Suchmana, doprowadza do śmierci. Lekceważenie zasług bohaterów i ich samych jest u bylinnego Włodzimierza na porządku dziennym. Książę jest prócz tego chciwy - pragnie zagarnąć bogactwa Słowika Rozbójnika, na co nie pozwala Ilja. Gdy popada w prawdziwą opresję lub krajowi grozi nieszczęście, zwraca się do swych zuchów z uniżonymi prośbami o pomoc i ratunek (najczęściej rola wybawiciela przypada Ilji Muromcu). Wreszcie, Włodzimierz utrwalony w bylinach, nie stroni od towarzystwa kobiet, nie wykluczając cudzych żon. Te negatywne cechy odbijają się niejednokrotnie na stosunku bohaterów do swego zwierzchnika. Zdarza się że deklarują odejście ze służby, otwarcie nazywają go psem, durniem i złodziejem. Niemniej jednak pozostają by wiernie mu służyć.

Wyobrażenie o pasywnej postawie Włodzimierza mogło mieć swe konkretne przyczyny. Trzeba pamiętać o okresie, w którym w imieniu młodego Włodzimierza, władzę sprawował jego wuj Dobrynia najprawdopodobniej z grupą innych doradców. Poza tym, nie można do końca określić, na ile przedsięwzięcia dorosłego już Włodzimierza były jego własnego autorstwa, na ile zaś wypływały z inicjatywy członków drużyny książęcej lub były wspólnym zamysłem obu stron. Do tego dochodzi fakt, że druga połowa rządów Włodzimierza charakteryzowała się względnym spokojem. Udało się utrzymać pokój z sąsiadami, do wiekopomnych kampanii wojennych nie dochodziło, na pierwsze miejsce wysuwały się zagadnienia dotyczące wewnętrznego rozwoju negatywnych stabilizacji państwa.

Obecność negatywnych cech charakteru kniazia w bylinach - niewdzięczności, niesprawiedliwości, despotyzmu, okrucieństwa, można wytłumaczyć tym, iż działalność Włodzimierza przez poszczególne warstwy społeczne Rusi Kijowskiej i w różnych regionach kraju była różnie odbierana, interpretowana i oceniana. Tej właśnie niejednorodności przypisać można ukazywanie bylinnego kniazia w złym świetle.

• Русское народное поэтическое творчество. Хрестоматия, Сост. Ю.Г.Круглов, Санкт-Петербург 1993.
• Булычев К., Тайны Руси, Москва 2003.
• http://www.rulex.ru/
• Былинный герой или реальная историческая личность http://nicbar.narod.ru/muromez.htm
• Андрей Епатко, Загадки Ильи Муромца , Всемирный следопыт. 2004. №18, С.46-53. http://nicbar.narod.ru/muromez.htm